pobieranie: 19 Oznaczanie ścieralności tworzyw sztucznych
Pobierz dokument pdfPrzeglądaj wersję html pliku:
Instytut In1 ynierii Materiałowej – Zakład Tworzyw Polimerowych
Oznaczanie cieralno3 ci tworzyw sztucznych
1. Cel wiczenia
Celem iw czenia zaznajomienie studentów z zagadnieniami dotycz6 cymi zu7 ycia c iernego tworzyw sztucznych, a tak7 e przeprowadzenia oznaczenia wska8 ników c ieralno2 ci na aparacie Grasselli.
2. Tarcie lizgowe i zu@ ycie cierne.
Tarcie jest niezbA dnym warunkiem poruszania siA istot y wych oraz samochodów, poci6 gów itp., a tak7 e funkcjonowania wielu mechanizmów, np. sprzA gła czy przekładni. Tam, gdzie jest ono zjawiskiem niekorzystnym, zmniejsza siA je, wprowadzaj6 c pomiA dzy tr6 ce mechanizmy ciecze (np. w przekładniach zA batych i ło7 yskach - "wzorcem" jest tu rozwi6 zanie problemu tarcia w stawach ł6 cz6 cych ko2 ci), zamieniaj6 c tym samym tarcie w układzie dwóch ciał stałych na tarcie w cieczy. Rozró7 nia siA tarcie il zgowe i tarcie toczne. Tarcie przy toczeniu jest znacznie mniejsze ni7 przy posuwaniu siA . Tarcie toczne w instrukcji pominiA to. Tarcie il zgowe (suwne, posuwiste, dynamiczne) jest to zjawisko powstawania siły mechanicznej dyssypatywnej (tj. rozpraszaj6 cej energiA ) przeciwdziałaj6 cej ruchowi, wystA puj6 ce przy przesuwaniu siA dwóch stykaj6 cych siA powierzchni ciał stałych wzglA dem siebie. Siła tarcia proporcjonalna jest do siły nacisku (tj. składowej prostopadłej do powierzchni styku z wypadkowej siły działaj6 cej na poruszaj6 ce siA ciało). Siła tarcia zale7 y od rodzaju powierzchni, stopnia ich wygładzenia itp. Charakteryzuje siA je podaj6 c współczynnik tarcia tj. współczynnik proporcjonalno2 ci miA dzy sił6 tarcia a naciskiem.
T =µ⋅N
Rys. 1. Tarcie klocka o podłoB e . N – nacisk, R – reakcja podłoB a, F – siła usiłujC ca przesunC klocek, T – siła tarcia przeciwstawiajC ca siF F (w przypadku gdy prF dkoG klocka v=const to T = F), m – masa klocka, µ - współczynnik tarcia il zgowego
Współczynnik tarcia µ jest wielko2 ci6 bezwymiarow6 i wyra7 a zdolno2 ciała do hamowania. Współczynnik µ jest liczb6 , która zmienia siA w zale7 no2 ci od panuj6 cych warunków. Im wiA ksze µ tym materiał lepiej hamuje, tym wy7 sze jest tarcie. µ = f(T,v,p) T - temperatura [°C] v - prA dko2 il zgowa [m/s] p - nacisk [ N/m2] Wyznacza siA dwa rodzaje współczynnika tarcia: statyczne okre2 laj6 ce zdolno2 do hamowania w bezruchu , tzn. wskazuje siłA jaka µ stat musi by5 u7 yta przy danym nacisku i danej temperaturze do wprowadzenia elementu w ruch.
2
Oznaczanie
c ieralno2 ci tworzyw sztucznych
2
I5 ED
!0¢'(!%&%$" !¨¦¤¢ ) ¥©## ¥ © §¥£ ¡ 2 7 G HD I5 9 2 3
2
9
2 I5
4
5
1
Instytut Ine ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad
kin
Peł informacje o przebiegu procesu tarcia i zup ycia danego skojarzenia il zgowego mop na ne uzyskah tylko na drodze eksperymentalnej. Zł onof zjawisk fizyko-chemicznych zachodzg cych w op warstwie wierzchniej podczas tarcia i zup ywania sii badanych materiał wynika z dup ej liczby ów czynników majg cych wpł na przebieg tych zjawisk. Dlatego uzyskanie mop liwie peł yw nych informacji o badanym skojarzeniu il zgowym staje sii realne tylko w przypadku wszechstronnych badar i analiz z wykorzystaniem róp nych metod i technik badawczych. Zue yciem c iernym, powodowanym procesami tarcia, nazywa sii ubytek materiał u spowodowany procesami mikroskrawania, rysowania i bruzdowania, z dwóch stykajg cych i przesuwajg cych sii po sobie powierzchni. Produkty zup ywania c iernego sg usuwane ze strefy kontaktu, lub sg wciskane w warstwi wierzchnig tworzywa, zmieniajg c przez to warunki współ pracy. Proces zup ycia c iernego zalep y od: nacisku, pri dkof ci przesuwu powierzchni trg cych, ruchu wzgli dnego elementów trg cych, rodzaju powierzchni trg cych i geometrii ich styku ze sobg , smarowania, temperatury otoczenia i w strefie tarcia, wilgotnof ci, sposobu usuwania produktów c ierania.
Nierównof ci materiał odpowiedzialne za tarcie i c ieranie sii pokazane sg na rysunku 2, ów oprócz tego obrazowo pokazane jest czemu zwii kszanie nacisku F powoduje zwii kszenie tarcia i zup ycia c iernego. Energia zup yta na pokonanie siłtarcia i powodujg ca c ieranie sii powierzchni zamieniana jest prawie w 100% na ciepł nagrzewajg c warstwi wierzchnig . Podczas tarcia mop e nasti powah o zmienianie sii wł ciwof ci i struktury powierzchni powodujg ce zmiani procesów tarcia. af
Rys. 2. Trt ce o siebie powierzchnie przy nacisku F i piu ciokrotnie wiu kszym 5F.
Rys. 3. Zalev now współ czynnika tarcia od Rys. 4. Zalev now współ czynnika tarcia obcit enia normalnego 1 – poliamid po od temp. w przypadku współ pracy poliamidzie, 2 – poliamid po tworzywa na okł adziny hamulców samochodowych. policzterofluoroetylenie.
Rys. 5. Porównanie gradientów temp. dla skojarzenia tworzywo – metal.
f
Oznaczanie
c ieralnof ci tworzyw sztucznych
f
f
f
f
f
qh
Hx
Ih
µ
-
kinetyczne okref lajg ce zdolnof do hamowania poruszajg cego sii elementu. Istnieje zalep nof : µ stat > µ dyn czyli tarcie przy rozpoczynajg cym sii ruchu jest wii ksze nip przy ruchu jup odbywajg cym sii .
`Yd SVUbVb !0¢c(!%&%$a `!V¨¦¤¢P YS X W U TSR Q Ih f f s
xH
f
yv
2
Instytut In ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad
3. Metody
Znormalizowane badania zud ycia c iernego tworzyw sztucznych podane se w wykazie literatury. Zakł ad Tworzyw Polimerowych Politechniki Szczecif skiej wyposad ony jest w nastg puje ce urze dzenia do badaf zud ycia c iernego: - aparat Grasselli - aparat Tabera - aparat Schoppera (obracaje cy bg ben cylindryczny) wiczenie zostanie przeprowadzone na aparacie Grasselli
3.1. Oznaczanie wskai ników cieralnoj ci na aparacie Grasselli.
3.1.1. Zakres stosowanie metody Metoda stosuje sig przede wszystkim do gumy i tworzyw gumopodobnych, ale mod na je z powodzeniem zastosowak do wszystkich tworzyw sztucznych.
Oznaczanie
c ieralno ci tworzyw sztucznych
!0¢(!%&%$ !¨¦¤¢ j
Rys. 6. Schematy geometrii styku próbki z przeciwpróbk w ró nych urz dzeniach do laboratoryjnych bada trybologicznych grupa 1 – styk powierzchniowy: poz. 5, 6, 7, 9, 10, 11 grupa 2 – styk liniowy: poz. 1, 2, 3, 4, 8 grupa 3 – styk punktowy: poz. 12, 13, 14, 15, 16, 17
h
3
Instytut In{ ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad 3.1.2. Opis metody Aby najbardziej obrazowo scharakteryzowa} tworzywo sztuczne pod wzgl~ dem odporno| ci na c ieranie w okre| lonych warunkach c ierania podaje si~ najcz~ ciej ubytek wysoko| ci próbki h w stosunku do drogi c ierania L. h KS = L Warto| ci h z powy szego wzoru czyli ubytek wysoko| ci próbki mo na wyznaczy} mierz c ubytek masy próbki m i dziel c go przez g~ sto| ρ oraz pole powierzchni tr cej S . m KS = ρ ⋅S ⋅L W aparacie Grasselli (rys. 7.) wyznacza si~ wska nik c ieralno| ci, nie mówi cy nam jaka wysoko| próbki c iera si~ po okre| lonej drodze c ierania, tylko jak du a obj~ to| próbki w cm3 ulegnie starciu po wykonaniu pracy jednej kWh (kilowatogodziny) – w dokł adnie okre| lonych warunkach c ierania tj. pr~ dko| ci, nacisku itp. Praca w mechanice jest iloczynem sił jak musimy przył y} , aby przesuwa} ciał oraz drogi y o o, o y jak pokona punkt przył enia sił W = F ⋅ L , N ⋅ m = J d ul W aparacie Grasselliego ruch próbki, a co za tym idzie, droga c ierania dokonywana jest po okr~ gu. Praca w takim przypadku równa jest iloczynowi momentu M powoduj cego ruch obrotowy (iloczyn sił i ramienia) i k ta ϕ o jaki dokonałsi~ obrót. y W = F ⋅ L = F ⋅ r ⋅ϕ = M ⋅ϕ Sił potrzebna do przesuwania próbki pokonuje sił tarcia. Sił tarcia jest wprost proporcjonalna a a do iloczynu nacisku i współ czynnika tarcia. W aparacie Grasselliego nacisk jest stał i wynosi 26 N. y Nacisk ten rozkł si~ na dwie próbki o ł c znej powierzchni styku z papierem c iernym wynosz cym 2 ada x 4cm2 = 8 cm2. Próbki przymocowane do d wigni dociskane s do papieru c iernego zamocowanego na tarczy. Próbki s nieruchome natomiast przesuwa si~ podł e, czyli obraca si~ tarcza z papierem c iernym. o Sił tarcia usił obraca} cał d wignie, dlatego umieszcza si~ na ramieniu d wigni okre| lon mas~ , y uj czyli przykł sił utrzymuj c d wigni~ w równowadze. Sił t uzyskuje si~ poprzez umieszczanie ada ci~ arków na szalce umocowanej na ramieniu dzwigni (na rys. 7. poz. 10), a po pomno eniu ich masy przez przyspieszenie ziemskie g otrzymuj~ si~ sił wyra on w N. Po wykonaniu przez tarcz~ n obrotów, a wi~ c obrócenia si~ jej o k t n ⋅ 2π , utrzymywanie d wigni w poziomie mas m czyli sił F = m ⋅ g przył on na ramieniu dł ci r wykonane jest o ugo| kosztem pracy równej
Moc jest to stosunek pracy do czasu w jakim został wykonana. Jednostk mocy jest d ul na a sekund~ , czyli watt. 1, J = 1, W przekształ c 1, J = 1, s ⋅ 1, W caj 1, s Ilo| wykonanej pracy mo na wyra a} iloczynem mocy i czasu, poniewa jest to równowa ne. D ul jest mał jednostk , dlatego okre| laj c ilo| pracy lub energii cz~ sto posł ugujemy si~ kilowatogodzinami, czyli prac jak wykonuje moc 1000 Watt w czasie 1 godziny (3600,s). 1, kWh = 1000, W ⋅ 3600, s = 3600000, W ⋅ s = 3,6 ⋅ 10 6 , J
|
Oznaczanie
c ieralno| ci tworzyw sztucznych
|
I}
|
vuz orqxrx !0¢y(!%&%$w v!r¨¦¤¢l uo t s q pon m | | ¨ | | ~ ~ I} ~ | I} | | ~
|
I}
I}
¨
| |
4
Instytut In ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad Znaj c ju sposób wyliczenia pracy jaka potrzebna jest do c ierania próbki, pozostaje okre li ubytek obj to ci. Oblicza si go dokonuj c pomiaru masy próbek przed c ieraniem g1 i po c ieraniu g 2 dzi ki czemu mo na okre li ubytek masy. Dziel c ubytek masy g1 − g 2 przez g sto materiał u ρ obliczymy ubytek obj to ci g1 − g 2 ∆V =
ρ
Dziel c ubytek obj to ci ∆V przez ilo wykonanej pracy W otrzymamy wzór do obliczenia wska nika c ieralno ci Grasseliego K SGr . Wzór na obliczenie wska nika c ieralno ci na aparacie Grasselli, mówi cy nam o tym jak du a obj to próbki zostanie starta w okre lonych warunkach, je li wykonana praca zwi zana z tym c ieraniem wyniesie 1 kWh, ma posta g1 − g 2 K SGr = ⋅ 3,6 ⋅ 10 6 −3 ρ ⋅ n ⋅ 2π ⋅ (mr + S mr ) ⋅ 10 ⋅ g ⋅ r
10 −3
g
r
3,6 ⋅ 10 6
Oznaczanie
c ieralno ci tworzyw sztucznych
I
I
n 2π mr S mr
I
ρ
g1 g2
kWh – ł c zna masa próbek po ic eraniu wst pnym, g – ł c zna masa próbek po zako czeniu c ierania wł ciwego, g a – g sto badanej próbki, g 3 cm – ilo obrotów, – k t peł ny, – masa równowa ca, g – stał przyrz du wyra aj ca mas dział c na ramieniu r, po odj ciu której rami dzwigni a aj jest w równowadze (dla naszego przyrz du 91 g), g – przelicznik gramów na kilogramy 10 −3 , kg g – przyspieszenie ziemskie (9,81), m 2 s – odległ od odku obrotu dzwigni do miejsca w którym dokonuje si równowa enia o r ramienia dzwigni (w przypadku naszego przyrz du 0,43 m), m – stał potrzebna do przeliczenia d uli na kilowatogodziny 3,6 ⋅ 10 6 , J a kWh
K SGr
– wska nik
3 c ieralno ci , cm
I
!0¢(!%&%$ !¨¦¤¢ I
I
5
Instytut Inª ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad 3.1.3. Przyrz¬ d pomiarowy
Rys. 7. Aparat Gresselli do badania wska nika c ieralno® ci o, ytka dociskaj± ca papier do tarczy, 6 – 1 – korpus, 2 – silnik, 3 – sprz¯ gł 4 – tarcza na papier ic erny, 5 – pł d² wignia z zamocowanymi próbkami, 7 – r uba ustalaj± ca próbki, 8 – sworze³ dzwigni, 9 – obci± nik do dociskania próbek do tarczy, 10 – ci¯ ar utrzymuj± cy d² wigni¯ w równowadze, 11 – przewody spr¯ onego powietrza do usuwania pył 12 – u, licznik obrotów tarczy
3.1.4. Wykonanie pomiaru Okre« liµ g¶ sto« próbek. Zamocowaµ na tarczy kr· ek papieru lub pł ótna c iernego o ednicyφ 170 z otworemφ 50. r Umie« ciµ w uchwytach dº wigni dwie próbki przy dokr¶ conej do ko» ca ubie ustalaj· cej (na rys. 7. poz. r 7). Oznaczyµ próbki i zaznaczyµ ich rozmieszenie w uchwytach, tak aby po ich wyj¶ ciu i ponownym wł eniu zajmował dokł o¸ y adnie tak· sam· pozycj¶ (to samo dotyczy blaszek dociskaj· cych). Blaszki dociskaj· ce dokr¶ ciµ z wyczuciem tak, aby próbka dokł adnie przylegał do podstawy. Zamocowaµ a rami¶ dº wigni i doł c zyµ tł umik. Tł umik eliminuje drgania dº wigni. Zawiesiµ na przedł eniu sworznia u¸ odwa¸ nik 2,6 kg. Zawiesiµ na dº wigni szalk¶ . Przygotowaµ odwa¸ niki laboratoryjne. Zamocowaµ do aparatu przewód spr¶ onego powietrza z kompresora. Zamocowaµ rur¶ odkurzacza w celu usuwania produktów c ierania. Nastawiµ licznik aparatu na dan· ilo« obrotów (trzymaj· c dº wigni¶ Y na dan· warto« ). Ilo« obrotów przy docieraniu wst¶ pnym zale¸ y od liczniku przyciskami nastawiµ stopnia nierówno« ci powierzchni czoł owych próbek (przewa¸ nie nastawia si¶ nie mniej ni¸ 200 obr.). Wyzerowaµ licznik (dº wignia X). Uruchomiµ kompresor nastawiaj· c ci« nienie spr¶ onego powietrza na 0,15 MPa ( ≈ 1,5 atm, ≈ 1,5 kg/cm2, ≈ 1,5 bar). Uruchomiµ odkurzacz. Zamkn· pokryw¶ aparatu i uruchomiµ aparat. Po uruchomieniu aparatu nast¶ puje c ieranie wst¶ pne próbek, które ma na celu zetrzeµ cz¶ czoł próbki tak aby cał powierzchni· , równomiernie si¶ ow· c ierał w czasie wł ciwego badania. W y a« czasie c ierania wst¶ pnego dokł adaj· c do szalki odwa¸ ników ustalamy wst¶ pnie mas¶ równowa¸ c· rami¶ (zrównowa¸ one rami¶ zajmuj¶ pozycj¶ poziom· równo oddalon· od ograniczników). Po ka¸ dym dodaniu lub odj¶ ciu odwa¸ ników r¶ k· ustawiµ pozycj¶ poziom· dº wigni i dokonywaµ obserwacji. Po wykonaniu zadanej liczby obrotów silnik aparatu zatrzyma si¶ . Wył c zyµ odkurzacz, zamkn· zawór spr¶ onego powietrza. Zdj· szalk¶ , odwa¸ nik. Otworzyµ pokryw¶ i wyj· dº wignie jednocze« nie zdejmuj· c tł umik. Dokonaµ obserwacji próbek. W razie stwierdzenia, e próbki nie s· równo dotarte powtórzyµ operacj¶ docierania. Po stwierdzeniu wł ciwego dotarcia (równomierne rysy na obu powierzchniach próbek) a« wymontowaµ próbki z uchwytów dº wigni, oczy« ciµ z pył spr¶ onym powietrzem i zwa¸ yµ (obydwie u jednocze« nie) z dokł adno« ci· nie mniejsz· ni¸ 0,001 g. Jest to masa próbek g1 przed wł ciwym a« c ieraniem. Zamocowaµ nowy kr· ek papieru c iernego. Ponownie umie« ciµ próbki w uchwytach dokł adnie w takim samym poł eniu w jakim był docierane. Dalej post¶ powaµ jak przy docieraniu wst¶ pnym o¸ y
«
Oznaczanie
c ieralno« ci tworzyw sztucznych
Iµ¨ «
·
¹µ
¸
·
¹µ ½ ¸
y´
¥¤© ¡ §¡§ !0¢¨(!%&%$¦ ¥!¡¨¦¤¢ ¤ £ ¢ « « E´ ® Iµ ¨ ¸ « « ° Iµ Iµ ¼·¸ ¹µ « « ° ¹¸ ·¸ ¹¸ · Iµ ¸ ¨ ¸ ¨ ·
´E
«
µ¹
«
«
6
Instytut InÍ ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad próbek z tym, e ustawiÐ licznik obrotów na 200, a na szalce ma siÑ znajdowaÐ masa równowaÏ ca wyznaczona podczas docierania. Po uruchomieniu aparatu i rozpoczÑ ciu wł ciwego c ierania cał czas kontrolowaÐ i razie aÎ y koniecznoÎ ci korygowaÐ równowaÏ enie dÓ wigni poprzez dokł adanie lub odejmowanie odwaÏ ników. Po kaÏ dym dodaniu lub odjÑ ciu odwaÏ ników rÑ kÒ ustawiÐ pozycjÑ poziomÒ dÓ wigni i dokonaÐ obserwacji. WystarczajÒ ce jest ustaliÐ masÑ równowaÏ cÒ z dokł adnoÎ ciÒ do 1 grama. W razie zmieniania siÑ masy potrzebnej do równowaÏ enia w trakcie wł ciwego c ierania, zapisywaÐ wartoÎ ci masy co kilkadziesiÒ t aÎ obrotów i na koÔ cu wyciÒ gnÒ edniÒ arytmetycznÒ . r Po ponownym zatrzymaniu aparatu wymontowaÐ próbki postÑ pujÒ c zgodnie z wczeÎ niej opisanymi zasadami. OczyÎ próbki i dokonaÐ ponownego pomiaru masy obydwu próbek, czyli ustaliÐ masÑ g2. ObliczyÐ wskaÓ nik c ieralnoÎ ci Grasselliego. Po zakoÔ czonym badaniu wył c zyÐ z sieci wszystkie uÏ ywane do badania urzÒ dzenia, wypuÎ ciÐ powietrze ze zbiornika kompresora i zostawiÐ po sobie naleÏ yty porzÒ dek.
4. Opracowanie wyników
Norma nakazuje dokonaÐ wyznaczania wskaÓ nika c ieralnoÎ ci dla szeÎ ciu próbek (trzech par) z badanego materiał a jako wynik podaÐ edniÒ arytmetycznÒ . Niedopuszczalna jest róÏ nica powyÏ ej u, r 10% miÑ dzy edniÒ arytmetycznÒ a wynikami poszczególnych badaÔ . r Wszystkie wyznaczane wielkoÎ ci i dane wpisywaÐ do podanego poniÏ ej protokoł u. ImiÑ i nazwisko, grupa............................................................ ŁÒ czna masa dwóch próbek po l.p. c ieraniu wstÑ pny m g1 g
1 2 3 1
Miejsce i data .......................................
g2
g
g
cm 3
1
2
2 3 1
3
2 3
rodzaj próbek: sposób wykonania próbek: stał przyrzÒ du Smr : a
.................................................................... .................................................................... .................................................................... 7
Î
Oznaczanie
c ieralnoÎ ci tworzyw sztucznych
ÑÛ
Î
L.p
ρ
r
mr
g
obr
Î
Rodzaj tworzywa
cm3
kWh
Î Ö ÖÖ
Î
Ò
g× stoØ badanych próbek (Ø rednia)
ÚÙ
ŁÕ czna masa dwóch próbek po cieraniu wł ciwym a
IÐ
Masa równow aÏ ca dÓ wigni
iloÎ obrot WskaÓ nik c ieralno ów ci tarcz K SGr y n
WskaÜ nik cieralno ci ( rednia)
K SGr . r
cm3
kWh
¼Ò
ÈÇÌ ÁÄÃÊÄÊ !0¢Ë(!%&%$É È!Ĩ¦¤¢¾ ÇÁ Æ Å Ã ÂÁÀ ¿ Î Î Î ÖÖ ¼Ò Î Ò Î IÐ Î ¹Ð
Ï
Î
Instytut Inì ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad prî dkoí obrotowa tarczy: czas badania wyposað enie aparatu: rodzaj papieru c iernego .................................................................... .................................................................... .................................................................... .....................................................................
5. Literatura
1. 2. 3. 4. Nam P. Suh: „Tribophysics”, Prentice-Hall, Inc, New Jersey 1986 Oleksiuk K.: „ Wybrane problemy trybologii”, PWN, Warszawa 1993 Rymuza Z.: „Trybologia polimerów il zgowych”, WNT, Warszawa 1996. T.Broniewski i inni „Metody badañ i ocena wł ciwoí ci tworzyw sztucznych”, WNT, Warszawa aí 2000. PN – 80/C-04233 Guma. Oznaczanie wskaò ników c ieralnoí ci na aparacie Grasselli. PN-69/C-89081 Tworzywa sztuczne. Oznaczenie c ieralnoí ci za pomocó papieru c iernego. PN-92/C-89426 Tworzywa sztuczne. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie przy uð yciu tarcz c iernych. PN-EN ISO 5470-1:2001 Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na c ieranie. Czî 1: Urzó dzenie c ierajó ce Tabera PN-EN ISO 5470-2:2004 (U) Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami 2: Urzó dzenie sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na c ieranie. Czî c ierajó ce Martindale'a PN-EN ISO 5981:2001 Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na poł c zone zginanie c inajó ce i c ieranie PN-EN ISO 7662:2002 Wî e z gumy i z tworzyw sztucznych. Oznaczanie c ieralnoí ci warstwy wewnî trznej PN-EN ISO 6945:2002 Wî e z gumy. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie warstwy zewnî trznej PN-ISO 4649:1999 Guma. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie za pomocó aparatu z obracajó cym siî bî bnem cylindrycznym PN-88/C-94300.030 Ogumienie. Badanie c ieralnoí ci bieð nika opon w warunkach drogowych
í
Oznaczanie
c ieralnoí ci tworzyw sztucznych
í
Iï¨ í
Iï¨ í
í
í
í
çæë àãâéãé !0¢ê(!%&%$è ç!㨦¤¢Ý æà å ä â áàß Þ í í í í í í ó í í í ð¨ ð ¨ í í í
í
Iï
8
19 Oznaczanie ścieralności tworzyw sztucznych
Instytut In1 ynierii Materiałowej – Zakład Tworzyw Polimerowych
Oznaczanie cieralno3 ci tworzyw sztucznych
1. Cel wiczenia
Celem iw czenia zaznajomienie studentów z zagadnieniami dotycz6 cymi zu7 ycia c iernego tworzyw sztucznych, a tak7 e przeprowadzenia oznaczenia wska8 ników c ieralno2 ci na aparacie Grasselli.
2. Tarcie lizgowe i zu@ ycie cierne.
Tarcie jest niezbA dnym warunkiem poruszania siA istot y wych oraz samochodów, poci6 gów itp., a tak7 e funkcjonowania wielu mechanizmów, np. sprzA gła czy przekładni. Tam, gdzie jest ono zjawiskiem niekorzystnym, zmniejsza siA je, wprowadzaj6 c pomiA dzy tr6 ce mechanizmy ciecze (np. w przekładniach zA batych i ło7 yskach - "wzorcem" jest tu rozwi6 zanie problemu tarcia w stawach ł6 cz6 cych ko2 ci), zamieniaj6 c tym samym tarcie w układzie dwóch ciał stałych na tarcie w cieczy. Rozró7 nia siA tarcie il zgowe i tarcie toczne. Tarcie przy toczeniu jest znacznie mniejsze ni7 przy posuwaniu siA . Tarcie toczne w instrukcji pominiA to. Tarcie il zgowe (suwne, posuwiste, dynamiczne) jest to zjawisko powstawania siły mechanicznej dyssypatywnej (tj. rozpraszaj6 cej energiA ) przeciwdziałaj6 cej ruchowi, wystA puj6 ce przy przesuwaniu siA dwóch stykaj6 cych siA powierzchni ciał stałych wzglA dem siebie. Siła tarcia proporcjonalna jest do siły nacisku (tj. składowej prostopadłej do powierzchni styku z wypadkowej siły działaj6 cej na poruszaj6 ce siA ciało). Siła tarcia zale7 y od rodzaju powierzchni, stopnia ich wygładzenia itp. Charakteryzuje siA je podaj6 c współczynnik tarcia tj. współczynnik proporcjonalno2 ci miA dzy sił6 tarcia a naciskiem.
T =µ⋅N
Rys. 1. Tarcie klocka o podłoB e . N – nacisk, R – reakcja podłoB a, F – siła usiłujC ca przesunC klocek, T – siła tarcia przeciwstawiajC ca siF F (w przypadku gdy prF dkoG klocka v=const to T = F), m – masa klocka, µ - współczynnik tarcia il zgowego
Współczynnik tarcia µ jest wielko2 ci6 bezwymiarow6 i wyra7 a zdolno2 ciała do hamowania. Współczynnik µ jest liczb6 , która zmienia siA w zale7 no2 ci od panuj6 cych warunków. Im wiA ksze µ tym materiał lepiej hamuje, tym wy7 sze jest tarcie. µ = f(T,v,p) T - temperatura [°C] v - prA dko2 il zgowa [m/s] p - nacisk [ N/m2] Wyznacza siA dwa rodzaje współczynnika tarcia: statyczne okre2 laj6 ce zdolno2 do hamowania w bezruchu , tzn. wskazuje siłA jaka µ stat musi by5 u7 yta przy danym nacisku i danej temperaturze do wprowadzenia elementu w ruch.
2
Oznaczanie
c ieralno2 ci tworzyw sztucznych
2
I5 ED
!0¢'(!%&%$" !¨¦¤¢ ) ¥©## ¥ © §¥£ ¡ 2 7 G HD I5 9 2 3
2
9
2 I5
4
5
1
Instytut Ine ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad
kin
Peł informacje o przebiegu procesu tarcia i zup ycia danego skojarzenia il zgowego mop na ne uzyskah tylko na drodze eksperymentalnej. Zł onof zjawisk fizyko-chemicznych zachodzg cych w op warstwie wierzchniej podczas tarcia i zup ywania sii badanych materiał wynika z dup ej liczby ów czynników majg cych wpł na przebieg tych zjawisk. Dlatego uzyskanie mop liwie peł yw nych informacji o badanym skojarzeniu il zgowym staje sii realne tylko w przypadku wszechstronnych badar i analiz z wykorzystaniem róp nych metod i technik badawczych. Zue yciem c iernym, powodowanym procesami tarcia, nazywa sii ubytek materiał u spowodowany procesami mikroskrawania, rysowania i bruzdowania, z dwóch stykajg cych i przesuwajg cych sii po sobie powierzchni. Produkty zup ywania c iernego sg usuwane ze strefy kontaktu, lub sg wciskane w warstwi wierzchnig tworzywa, zmieniajg c przez to warunki współ pracy. Proces zup ycia c iernego zalep y od: nacisku, pri dkof ci przesuwu powierzchni trg cych, ruchu wzgli dnego elementów trg cych, rodzaju powierzchni trg cych i geometrii ich styku ze sobg , smarowania, temperatury otoczenia i w strefie tarcia, wilgotnof ci, sposobu usuwania produktów c ierania.
Nierównof ci materiał odpowiedzialne za tarcie i c ieranie sii pokazane sg na rysunku 2, ów oprócz tego obrazowo pokazane jest czemu zwii kszanie nacisku F powoduje zwii kszenie tarcia i zup ycia c iernego. Energia zup yta na pokonanie siłtarcia i powodujg ca c ieranie sii powierzchni zamieniana jest prawie w 100% na ciepł nagrzewajg c warstwi wierzchnig . Podczas tarcia mop e nasti powah o zmienianie sii wł ciwof ci i struktury powierzchni powodujg ce zmiani procesów tarcia. af
Rys. 2. Trt ce o siebie powierzchnie przy nacisku F i piu ciokrotnie wiu kszym 5F.
Rys. 3. Zalev now współ czynnika tarcia od Rys. 4. Zalev now współ czynnika tarcia obcit enia normalnego 1 – poliamid po od temp. w przypadku współ pracy poliamidzie, 2 – poliamid po tworzywa na okł adziny hamulców samochodowych. policzterofluoroetylenie.
Rys. 5. Porównanie gradientów temp. dla skojarzenia tworzywo – metal.
f
Oznaczanie
c ieralnof ci tworzyw sztucznych
f
f
f
f
f
qh
Hx
Ih
µ
-
kinetyczne okref lajg ce zdolnof do hamowania poruszajg cego sii elementu. Istnieje zalep nof : µ stat > µ dyn czyli tarcie przy rozpoczynajg cym sii ruchu jest wii ksze nip przy ruchu jup odbywajg cym sii .
`Yd SVUbVb !0¢c(!%&%$a `!V¨¦¤¢P YS X W U TSR Q Ih f f s
xH
f
yv
2
Instytut In ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad
3. Metody
Znormalizowane badania zud ycia c iernego tworzyw sztucznych podane se w wykazie literatury. Zakł ad Tworzyw Polimerowych Politechniki Szczecif skiej wyposad ony jest w nastg puje ce urze dzenia do badaf zud ycia c iernego: - aparat Grasselli - aparat Tabera - aparat Schoppera (obracaje cy bg ben cylindryczny) wiczenie zostanie przeprowadzone na aparacie Grasselli
3.1. Oznaczanie wskai ników cieralnoj ci na aparacie Grasselli.
3.1.1. Zakres stosowanie metody Metoda stosuje sig przede wszystkim do gumy i tworzyw gumopodobnych, ale mod na je z powodzeniem zastosowak do wszystkich tworzyw sztucznych.
Oznaczanie
c ieralno ci tworzyw sztucznych
!0¢(!%&%$ !¨¦¤¢ j
Rys. 6. Schematy geometrii styku próbki z przeciwpróbk w ró nych urz dzeniach do laboratoryjnych bada trybologicznych grupa 1 – styk powierzchniowy: poz. 5, 6, 7, 9, 10, 11 grupa 2 – styk liniowy: poz. 1, 2, 3, 4, 8 grupa 3 – styk punktowy: poz. 12, 13, 14, 15, 16, 17
h
3
Instytut In{ ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad 3.1.2. Opis metody Aby najbardziej obrazowo scharakteryzowa} tworzywo sztuczne pod wzgl~ dem odporno| ci na c ieranie w okre| lonych warunkach c ierania podaje si~ najcz~ ciej ubytek wysoko| ci próbki h w stosunku do drogi c ierania L. h KS = L Warto| ci h z powy szego wzoru czyli ubytek wysoko| ci próbki mo na wyznaczy} mierz c ubytek masy próbki m i dziel c go przez g~ sto| ρ oraz pole powierzchni tr cej S . m KS = ρ ⋅S ⋅L W aparacie Grasselli (rys. 7.) wyznacza si~ wska nik c ieralno| ci, nie mówi cy nam jaka wysoko| próbki c iera si~ po okre| lonej drodze c ierania, tylko jak du a obj~ to| próbki w cm3 ulegnie starciu po wykonaniu pracy jednej kWh (kilowatogodziny) – w dokł adnie okre| lonych warunkach c ierania tj. pr~ dko| ci, nacisku itp. Praca w mechanice jest iloczynem sił jak musimy przył y} , aby przesuwa} ciał oraz drogi y o o, o y jak pokona punkt przył enia sił W = F ⋅ L , N ⋅ m = J d ul W aparacie Grasselliego ruch próbki, a co za tym idzie, droga c ierania dokonywana jest po okr~ gu. Praca w takim przypadku równa jest iloczynowi momentu M powoduj cego ruch obrotowy (iloczyn sił i ramienia) i k ta ϕ o jaki dokonałsi~ obrót. y W = F ⋅ L = F ⋅ r ⋅ϕ = M ⋅ϕ Sił potrzebna do przesuwania próbki pokonuje sił tarcia. Sił tarcia jest wprost proporcjonalna a a do iloczynu nacisku i współ czynnika tarcia. W aparacie Grasselliego nacisk jest stał i wynosi 26 N. y Nacisk ten rozkł si~ na dwie próbki o ł c znej powierzchni styku z papierem c iernym wynosz cym 2 ada x 4cm2 = 8 cm2. Próbki przymocowane do d wigni dociskane s do papieru c iernego zamocowanego na tarczy. Próbki s nieruchome natomiast przesuwa si~ podł e, czyli obraca si~ tarcza z papierem c iernym. o Sił tarcia usił obraca} cał d wignie, dlatego umieszcza si~ na ramieniu d wigni okre| lon mas~ , y uj czyli przykł sił utrzymuj c d wigni~ w równowadze. Sił t uzyskuje si~ poprzez umieszczanie ada ci~ arków na szalce umocowanej na ramieniu dzwigni (na rys. 7. poz. 10), a po pomno eniu ich masy przez przyspieszenie ziemskie g otrzymuj~ si~ sił wyra on w N. Po wykonaniu przez tarcz~ n obrotów, a wi~ c obrócenia si~ jej o k t n ⋅ 2π , utrzymywanie d wigni w poziomie mas m czyli sił F = m ⋅ g przył on na ramieniu dł ci r wykonane jest o ugo| kosztem pracy równej
Moc jest to stosunek pracy do czasu w jakim został wykonana. Jednostk mocy jest d ul na a sekund~ , czyli watt. 1, J = 1, W przekształ c 1, J = 1, s ⋅ 1, W caj 1, s Ilo| wykonanej pracy mo na wyra a} iloczynem mocy i czasu, poniewa jest to równowa ne. D ul jest mał jednostk , dlatego okre| laj c ilo| pracy lub energii cz~ sto posł ugujemy si~ kilowatogodzinami, czyli prac jak wykonuje moc 1000 Watt w czasie 1 godziny (3600,s). 1, kWh = 1000, W ⋅ 3600, s = 3600000, W ⋅ s = 3,6 ⋅ 10 6 , J
|
Oznaczanie
c ieralno| ci tworzyw sztucznych
|
I}
|
vuz orqxrx !0¢y(!%&%$w v!r¨¦¤¢l uo t s q pon m | | ¨ | | ~ ~ I} ~ | I} | | ~
|
I}
I}
¨
| |
4
Instytut In ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad Znaj c ju sposób wyliczenia pracy jaka potrzebna jest do c ierania próbki, pozostaje okre li ubytek obj to ci. Oblicza si go dokonuj c pomiaru masy próbek przed c ieraniem g1 i po c ieraniu g 2 dzi ki czemu mo na okre li ubytek masy. Dziel c ubytek masy g1 − g 2 przez g sto materiał u ρ obliczymy ubytek obj to ci g1 − g 2 ∆V =
ρ
Dziel c ubytek obj to ci ∆V przez ilo wykonanej pracy W otrzymamy wzór do obliczenia wska nika c ieralno ci Grasseliego K SGr . Wzór na obliczenie wska nika c ieralno ci na aparacie Grasselli, mówi cy nam o tym jak du a obj to próbki zostanie starta w okre lonych warunkach, je li wykonana praca zwi zana z tym c ieraniem wyniesie 1 kWh, ma posta g1 − g 2 K SGr = ⋅ 3,6 ⋅ 10 6 −3 ρ ⋅ n ⋅ 2π ⋅ (mr + S mr ) ⋅ 10 ⋅ g ⋅ r
10 −3
g
r
3,6 ⋅ 10 6
Oznaczanie
c ieralno ci tworzyw sztucznych
I
I
n 2π mr S mr
I
ρ
g1 g2
kWh – ł c zna masa próbek po ic eraniu wst pnym, g – ł c zna masa próbek po zako czeniu c ierania wł ciwego, g a – g sto badanej próbki, g 3 cm – ilo obrotów, – k t peł ny, – masa równowa ca, g – stał przyrz du wyra aj ca mas dział c na ramieniu r, po odj ciu której rami dzwigni a aj jest w równowadze (dla naszego przyrz du 91 g), g – przelicznik gramów na kilogramy 10 −3 , kg g – przyspieszenie ziemskie (9,81), m 2 s – odległ od odku obrotu dzwigni do miejsca w którym dokonuje si równowa enia o r ramienia dzwigni (w przypadku naszego przyrz du 0,43 m), m – stał potrzebna do przeliczenia d uli na kilowatogodziny 3,6 ⋅ 10 6 , J a kWh
K SGr
– wska nik
3 c ieralno ci , cm
I
!0¢(!%&%$ !¨¦¤¢ I
I
5
Instytut Inª ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad 3.1.3. Przyrz¬ d pomiarowy
Rys. 7. Aparat Gresselli do badania wska nika c ieralno® ci o, ytka dociskaj± ca papier do tarczy, 6 – 1 – korpus, 2 – silnik, 3 – sprz¯ gł 4 – tarcza na papier ic erny, 5 – pł d² wignia z zamocowanymi próbkami, 7 – r uba ustalaj± ca próbki, 8 – sworze³ dzwigni, 9 – obci± nik do dociskania próbek do tarczy, 10 – ci¯ ar utrzymuj± cy d² wigni¯ w równowadze, 11 – przewody spr¯ onego powietrza do usuwania pył 12 – u, licznik obrotów tarczy
3.1.4. Wykonanie pomiaru Okre« liµ g¶ sto« próbek. Zamocowaµ na tarczy kr· ek papieru lub pł ótna c iernego o ednicyφ 170 z otworemφ 50. r Umie« ciµ w uchwytach dº wigni dwie próbki przy dokr¶ conej do ko» ca ubie ustalaj· cej (na rys. 7. poz. r 7). Oznaczyµ próbki i zaznaczyµ ich rozmieszenie w uchwytach, tak aby po ich wyj¶ ciu i ponownym wł eniu zajmował dokł o¸ y adnie tak· sam· pozycj¶ (to samo dotyczy blaszek dociskaj· cych). Blaszki dociskaj· ce dokr¶ ciµ z wyczuciem tak, aby próbka dokł adnie przylegał do podstawy. Zamocowaµ a rami¶ dº wigni i doł c zyµ tł umik. Tł umik eliminuje drgania dº wigni. Zawiesiµ na przedł eniu sworznia u¸ odwa¸ nik 2,6 kg. Zawiesiµ na dº wigni szalk¶ . Przygotowaµ odwa¸ niki laboratoryjne. Zamocowaµ do aparatu przewód spr¶ onego powietrza z kompresora. Zamocowaµ rur¶ odkurzacza w celu usuwania produktów c ierania. Nastawiµ licznik aparatu na dan· ilo« obrotów (trzymaj· c dº wigni¶ Y na dan· warto« ). Ilo« obrotów przy docieraniu wst¶ pnym zale¸ y od liczniku przyciskami nastawiµ stopnia nierówno« ci powierzchni czoł owych próbek (przewa¸ nie nastawia si¶ nie mniej ni¸ 200 obr.). Wyzerowaµ licznik (dº wignia X). Uruchomiµ kompresor nastawiaj· c ci« nienie spr¶ onego powietrza na 0,15 MPa ( ≈ 1,5 atm, ≈ 1,5 kg/cm2, ≈ 1,5 bar). Uruchomiµ odkurzacz. Zamkn· pokryw¶ aparatu i uruchomiµ aparat. Po uruchomieniu aparatu nast¶ puje c ieranie wst¶ pne próbek, które ma na celu zetrzeµ cz¶ czoł próbki tak aby cał powierzchni· , równomiernie si¶ ow· c ierał w czasie wł ciwego badania. W y a« czasie c ierania wst¶ pnego dokł adaj· c do szalki odwa¸ ników ustalamy wst¶ pnie mas¶ równowa¸ c· rami¶ (zrównowa¸ one rami¶ zajmuj¶ pozycj¶ poziom· równo oddalon· od ograniczników). Po ka¸ dym dodaniu lub odj¶ ciu odwa¸ ników r¶ k· ustawiµ pozycj¶ poziom· dº wigni i dokonywaµ obserwacji. Po wykonaniu zadanej liczby obrotów silnik aparatu zatrzyma si¶ . Wył c zyµ odkurzacz, zamkn· zawór spr¶ onego powietrza. Zdj· szalk¶ , odwa¸ nik. Otworzyµ pokryw¶ i wyj· dº wignie jednocze« nie zdejmuj· c tł umik. Dokonaµ obserwacji próbek. W razie stwierdzenia, e próbki nie s· równo dotarte powtórzyµ operacj¶ docierania. Po stwierdzeniu wł ciwego dotarcia (równomierne rysy na obu powierzchniach próbek) a« wymontowaµ próbki z uchwytów dº wigni, oczy« ciµ z pył spr¶ onym powietrzem i zwa¸ yµ (obydwie u jednocze« nie) z dokł adno« ci· nie mniejsz· ni¸ 0,001 g. Jest to masa próbek g1 przed wł ciwym a« c ieraniem. Zamocowaµ nowy kr· ek papieru c iernego. Ponownie umie« ciµ próbki w uchwytach dokł adnie w takim samym poł eniu w jakim był docierane. Dalej post¶ powaµ jak przy docieraniu wst¶ pnym o¸ y
«
Oznaczanie
c ieralno« ci tworzyw sztucznych
Iµ¨ «
·
¹µ
¸
·
¹µ ½ ¸
y´
¥¤© ¡ §¡§ !0¢¨(!%&%$¦ ¥!¡¨¦¤¢ ¤ £ ¢ « « E´ ® Iµ ¨ ¸ « « ° Iµ Iµ ¼·¸ ¹µ « « ° ¹¸ ·¸ ¹¸ · Iµ ¸ ¨ ¸ ¨ ·
´E
«
µ¹
«
«
6
Instytut InÍ ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad próbek z tym, e ustawiÐ licznik obrotów na 200, a na szalce ma siÑ znajdowaÐ masa równowaÏ ca wyznaczona podczas docierania. Po uruchomieniu aparatu i rozpoczÑ ciu wł ciwego c ierania cał czas kontrolowaÐ i razie aÎ y koniecznoÎ ci korygowaÐ równowaÏ enie dÓ wigni poprzez dokł adanie lub odejmowanie odwaÏ ników. Po kaÏ dym dodaniu lub odjÑ ciu odwaÏ ników rÑ kÒ ustawiÐ pozycjÑ poziomÒ dÓ wigni i dokonaÐ obserwacji. WystarczajÒ ce jest ustaliÐ masÑ równowaÏ cÒ z dokł adnoÎ ciÒ do 1 grama. W razie zmieniania siÑ masy potrzebnej do równowaÏ enia w trakcie wł ciwego c ierania, zapisywaÐ wartoÎ ci masy co kilkadziesiÒ t aÎ obrotów i na koÔ cu wyciÒ gnÒ edniÒ arytmetycznÒ . r Po ponownym zatrzymaniu aparatu wymontowaÐ próbki postÑ pujÒ c zgodnie z wczeÎ niej opisanymi zasadami. OczyÎ próbki i dokonaÐ ponownego pomiaru masy obydwu próbek, czyli ustaliÐ masÑ g2. ObliczyÐ wskaÓ nik c ieralnoÎ ci Grasselliego. Po zakoÔ czonym badaniu wył c zyÐ z sieci wszystkie uÏ ywane do badania urzÒ dzenia, wypuÎ ciÐ powietrze ze zbiornika kompresora i zostawiÐ po sobie naleÏ yty porzÒ dek.
4. Opracowanie wyników
Norma nakazuje dokonaÐ wyznaczania wskaÓ nika c ieralnoÎ ci dla szeÎ ciu próbek (trzech par) z badanego materiał a jako wynik podaÐ edniÒ arytmetycznÒ . Niedopuszczalna jest róÏ nica powyÏ ej u, r 10% miÑ dzy edniÒ arytmetycznÒ a wynikami poszczególnych badaÔ . r Wszystkie wyznaczane wielkoÎ ci i dane wpisywaÐ do podanego poniÏ ej protokoł u. ImiÑ i nazwisko, grupa............................................................ ŁÒ czna masa dwóch próbek po l.p. c ieraniu wstÑ pny m g1 g
1 2 3 1
Miejsce i data .......................................
g2
g
g
cm 3
1
2
2 3 1
3
2 3
rodzaj próbek: sposób wykonania próbek: stał przyrzÒ du Smr : a
.................................................................... .................................................................... .................................................................... 7
Î
Oznaczanie
c ieralnoÎ ci tworzyw sztucznych
ÑÛ
Î
L.p
ρ
r
mr
g
obr
Î
Rodzaj tworzywa
cm3
kWh
Î Ö ÖÖ
Î
Ò
g× stoØ badanych próbek (Ø rednia)
ÚÙ
ŁÕ czna masa dwóch próbek po cieraniu wł ciwym a
IÐ
Masa równow aÏ ca dÓ wigni
iloÎ obrot WskaÓ nik c ieralno ów ci tarcz K SGr y n
WskaÜ nik cieralno ci ( rednia)
K SGr . r
cm3
kWh
¼Ò
ÈÇÌ ÁÄÃÊÄÊ !0¢Ë(!%&%$É È!Ĩ¦¤¢¾ ÇÁ Æ Å Ã ÂÁÀ ¿ Î Î Î ÖÖ ¼Ò Î Ò Î IÐ Î ¹Ð
Ï
Î
Instytut Inì ynierii Materiał owej – Zakł Tworzyw Polimerowych ad prî dkoí obrotowa tarczy: czas badania wyposað enie aparatu: rodzaj papieru c iernego .................................................................... .................................................................... .................................................................... .....................................................................
5. Literatura
1. 2. 3. 4. Nam P. Suh: „Tribophysics”, Prentice-Hall, Inc, New Jersey 1986 Oleksiuk K.: „ Wybrane problemy trybologii”, PWN, Warszawa 1993 Rymuza Z.: „Trybologia polimerów il zgowych”, WNT, Warszawa 1996. T.Broniewski i inni „Metody badañ i ocena wł ciwoí ci tworzyw sztucznych”, WNT, Warszawa aí 2000. PN – 80/C-04233 Guma. Oznaczanie wskaò ników c ieralnoí ci na aparacie Grasselli. PN-69/C-89081 Tworzywa sztuczne. Oznaczenie c ieralnoí ci za pomocó papieru c iernego. PN-92/C-89426 Tworzywa sztuczne. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie przy uð yciu tarcz c iernych. PN-EN ISO 5470-1:2001 Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na c ieranie. Czî 1: Urzó dzenie c ierajó ce Tabera PN-EN ISO 5470-2:2004 (U) Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami 2: Urzó dzenie sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na c ieranie. Czî c ierajó ce Martindale'a PN-EN ISO 5981:2001 Pł askie wyroby tekstylne powleczone gumó lub tworzywami sztucznymi. Wyznaczanie odpornoí ci na poł c zone zginanie c inajó ce i c ieranie PN-EN ISO 7662:2002 Wî e z gumy i z tworzyw sztucznych. Oznaczanie c ieralnoí ci warstwy wewnî trznej PN-EN ISO 6945:2002 Wî e z gumy. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie warstwy zewnî trznej PN-ISO 4649:1999 Guma. Oznaczanie odpornoí ci na c ieranie za pomocó aparatu z obracajó cym siî bî bnem cylindrycznym PN-88/C-94300.030 Ogumienie. Badanie c ieralnoí ci bieð nika opon w warunkach drogowych
í
Oznaczanie
c ieralnoí ci tworzyw sztucznych
í
Iï¨ í
Iï¨ í
í
í
í
çæë àãâéãé !0¢ê(!%&%$è ç!㨦¤¢Ý æà å ä â áàß Þ í í í í í í ó í í í ð¨ ð ¨ í í í
í
Iï
8
